Narzędzia, na których opieramy kurs argumentacji i rozpoznawania błędów

Na kursie o argumentacji i błędach w rozumowaniu prawie nie używamy slajdów. Podstawą są kartki, długopisy i kilka dużych arkuszy zawieszonych na ścianie sali w Suwałkach. Powód jest prosty: myśl zapisana własną ręką łatwiej poddaje się oglądaniu niż ta, którą tylko wypowiadamy. Kiedy uczestnik widzi swoje zdanie czarno na białym, sam zauważa, że brakuje w nim uzasadnienia albo że zawiera dwie myśli naraz.

Dorośli po czterdziestce mają za sobą wiele lat rozmów, sporów i decyzji. Nie potrzebują wykładu o tym, czym jest logika, tylko sposobu, by uporządkować to, co już umieją. Dlatego każde spotkanie otwieramy krótkim zadaniem pisemnym: jedno zdanie z własnym zdaniem na wybrany, codzienny temat, na przykład podział obowiązków w bloku albo plan wspólnego wyjazdu.

Dopiero na tej bazie wprowadzamy pojęcia. Nazwy pojawiają się wtedy, gdy uczestnik ma już własny przykład, do którego można je przypiąć.

Najważniejszym narzędziem jest kartka podzielona na trzy pola: teza, powód i przykład. Teza to to, co chcę, by rozmówca przyjął. Powód odpowiada na pytanie dlaczego. Przykład pokazuje, że powód nie wisi w powietrzu. Do tego dochodzi czwarte, małe pole na dole: zastrzeżenie, czyli miejsce, w którym uczciwie zapisuję, kiedy moja teza przestaje być prawdziwa.

Wiele osób na początku wpisuje w pole powodu kilka zdań naraz. Prosimy wtedy o wybranie jednego, najmocniejszego. Zwykle okazuje się, że argument skrócony do jednego powodu brzmi pewniej i łatwiej go obronić niż wyliczanka. Reszta powodów nie przepada, tylko czeka na swoją kolej w rozmowie.

Kartkę można zabrać do domu i wypełnić ponownie przed rozmową, która naprawdę ma się odbyć. Wielu uczestników mówi, że sama chwila zastanowienia nad trzema polami uspokaja bardziej niż najdłuższe przygotowanie w głowie.

• Teza: jedno zdanie, bez słowa „ale” w środku
• Powód: jedna odpowiedź na pytanie „dlaczego”
• Przykład: sytuacja z życia, którą rozmówca może sprawdzić
• Zastrzeżenie: kiedy teza przestaje obowiązywać

Drugim narzędziem jest zestaw kart, który przygotowała Danuta Lewandowska. Na każdej karcie jest krótki dialog z życia, bez polityki i bez nazwisk, oraz pytanie: co tu się stało z rozumowaniem? Rozmowa dwóch sąsiadów o parkowaniu, spór rodzinny o święta, uwaga w pracy o sposobie robienia zestawień. Uczestnicy czytają w parach i sami szukają miejsca, w którym rozmowa skręca.

Dopiero potem prowadząca podaje nazwę: przeskok od jednego przypadku do reguły, zwrócenie rozmowy na osobę zamiast na sprawę, sztuczne zawężenie wyboru do dwóch możliwości. Nazwa jest etykietą, a nie celem. Ważniejsze, żeby uczestnik poczuł ten moment, w którym rozmówca podmienia temat.

Karty mają też rewers z pytaniem, które pozwala wrócić na właściwy tor, bez oskarżania. Na przykład: czy możemy najpierw ustalić, o czym dokładnie rozmawiamy?

Część kursu poświęcamy sytuacji, w której ktoś używa błędnego rozumowania celowo. Nie uczymy podejrzliwości wobec każdego rozmówcy. Błąd najczęściej wynika z pośpiechu, emocji albo przyzwyczajenia i wystarczy go spokojnie wskazać. O manipulacji mówimy dopiero wtedy, gdy błąd powtarza się w tym samym kierunku i służy czemuś poza samą rozmową.

Do rozpoznawania takich sytuacji używamy prostej listy pytań. Czy ktoś przyspiesza decyzję bez powodu? Czy odbiera mi czas na zastanowienie? Czy zmienia definicje w trakcie rozmowy? Czy odwołuje się do wstydu zamiast do faktów? Każde z tych pytań omawiamy na przykładach z codziennych zakupów, rozmów z sąsiadami i rozmów telefonicznych.

Celem jest spokojna odpowiedź, a nie wygrana. Uczestnicy ćwiczą zdania w rodzaju „Potrzebuję czasu, odezwę się jutro” i sprawdzają, jak brzmią wypowiedziane na głos w grupie.

Trzecie narzędzie to rozmowa w parach, z zamianą ról. Jedna osoba broni tezy z własnej kartki, druga zadaje pytania wyłącznie wyjaśniające, bez sprzeciwu. Po pięciu minutach role się odwracają. Taki układ pokazuje, jak często odpowiedź na pytanie zmienia sam argument, zanim ktokolwiek zacznie z nim polemizować.

Po każdym spotkaniu uczestnicy dostają krótkie zadanie na tydzień: zauważyć w zwykłej rozmowie jeden z omawianych błędów i zapisać go jednym zdaniem. Nie chodzi o wytykanie go komukolwiek, tylko o ćwiczenie uwagi. Na kolejnych zajęciach kilka takich notatek czytamy wspólnie, bez podawania, kto jest autorem.

Wczesną jesienią, kiedy wracamy z letnich przerw do codziennych obowiązków, to ćwiczenie wyjątkowo dobrze się sprawdza, bo rozmów rodzinnych i sąsiedzkich nie brakuje.

• Pary zmieniają się co spotkanie
• Pytania wyjaśniające zamiast sprzeciwu
• Jedna notatka tygodniowo z własnej obserwacji

Nie oceniamy poglądów uczestników i nie prowadzimy sporów o sprawy publiczne. Przykłady są dobrane tak, by można było ćwiczyć rozumowanie bez wchodzenia w światopogląd. Jeśli rozmowa zbliża się do tematu, który wywołuje silne emocje, prowadząca wraca do schematu z kartki i pyta, jaka jest teza i jaki powód.

Nie wymagamy też wcześniejszego przygotowania. Wystarczy przyjść z jedną sprawą, o której chce się rozmawiać jaśniej: z kimś z rodziny, z sąsiadem, z zarządem wspólnoty, z kolegą z klubu. Resztę materiałów dostajemy na miejscu, a po zajęciach można zabrać kartki, karty i krótkie notatki do domu.

Takie podejście sprawia, że kurs jest spokojny i przewidywalny. Uczestnicy wiedzą, czego się spodziewać, a to samo w sobie ułatwia swobodną rozmowę.